Lessen uit het orkest: De vrijheid achter het blad
In elke discipline bestaat een moment waarop je loskomt van wat er staat en afstemt op wat zich ontvouwt, zoals een zwerm vogels die zijn koers vindt zonder zichtbare leiding.
Aan het einde van dit blog vind je een korte tip voor musici én een tip voor niet-musici, beide gebaseerd op dezelfde gedachte van aandacht, luisteren en aanwezigheid.
In de muziek werken we met een enorme rijkdom aan repertoire. Elke repetitie brengt nieuwe noten, nieuwe kleuren, nieuwe rollen. Het is heel begrijpelijk dat we in de klassieke muziek en aanverwante genres op het blad vertrouwen; het is een gids die ons door bekend en onbekend terrein leidt.
Daarom kijken veel musici even op wanneer ik zeg: “Speel eens twee of drie maten uit het hoofd.”
Niet uit weerstand, maar uit gewoonte. Lezen ís onze manier van werken.
Toch gebeurt er in dat kleine experiment iets bijzonders. Wanneer iemand heel even zonder bladmuziek speelt, verandert de manier van luisteren en reageren. Je focust op wat jij speelt, maar hebt tegelijkertijd sterk nodig wat de ander speelt, omdat de context plotseling veel belangrijker wordt. De aandacht verschuift. De musicus merkt niet alleen, maar voelt ook hoe de passage zich verhoudt tot wat er om hem heen gebeurt: welke rol het fragment heeft, welke kleur het toevoegt, hoe het zich verweeft met de anderen.
En zodra de bladmuziek weer voor je ligt, voelt het alsof je er anders naar kijkt.
Je leest nog steeds, maar vanuit een ander soort aanwezigheid. Niet als tegenstelling, maar als verdieping. Alsof er een tweede laag meedoet: de laag van je eigenheid.
Hoe we leren en handelen in verschillende omgevingen
Mijn eigen werk speelt zich af binnen de muziek, maar in gesprekken met mensen uit andere vakgebieden herken ik vaak vergelijkbare patronen. Iedereen werkt met vormen van structuur: regels, afspraken, dossiers, protocollen. Ze bieden houvast en richting.
Wat ik in die gesprekken terug hoor, is dat er momenten zijn waarop je even loskomt van dat papier, die richtlijnen of verwachtingen, en vanuit een andere laag van aandacht handelt. Niet als tegenstelling, maar als verdieping. In de muziek gebeurt dat wanneer iemand een paar maten uit het hoofd speelt. In andere beroepen kan het verschijnen in een intuïtieve beslissing, een onverwachte wending in een gesprek, of het moment waarop iemand écht hoort wat er niet gezegd wordt.
Het is dezelfde beweging: kennis die zich vormt naar de context, structuur die ademt, vakmanschap dat ruimte geeft.
Agnes Martin – Untitled #13 – 1975 Acryl en grafiet op doek, detail
In Untitled #13 speelt Agnes Martin met stilte, ritme en aandacht. De fijne lijnen lijken eenvoudig, maar nodigen uit om niet alleen te kijken, maar te ervaren: de ruimte tussen de lijnen, de rust die erin verscholen ligt. Het werk opent zich wanneer je vertraagt, net zoals innerlijk luisteren in muziek pas voelbaar wordt wanneer je echt aanwezig bent.
Yehudi Menuhin en de voorbereiding als innerlijke bron
Yehudi Menuhin (1916–1999) wordt gezien als een van de grootste violisten van de twintigste eeuw. Zijn spel stond bekend om helderheid, diepte en menselijkheid, maar minstens zo bijzonder was zijn brede kijk op muziek en op het leven. Menuhin zag muziek niet als iets dat uitsluitend voortkomt uit techniek of talent, maar als een vorm van innerlijke afstemming tussen lichaam, geest, adem en aandacht. In zijn lessen en masterclasses bracht hij die visie over op generaties musici.
Hij verwoordde het prachtig:
“Technique is the vehicle, but expression is the journey.”
Die reis begint niet bij de noten, maar bij hoe we aanwezig zijn: fysiek, mentaal en in relatie tot de ruimte om ons heen.
In de tutorial hieronder laat Menuhin zien hoe three-dimensional continuity, bestaande uit stretching, flexibiliteit, balans en het bewustzijn van de ruimte om ons heen, een belangrijke rol speelt in de voorbereiding. Wat mij daarin raakt, is dat het veel verder gaat dan viooltechniek.
Je hoeft geen violist te zijn om dit te herkennen. Menuhin laat zien hoe fysieke en mentale voorbereiding elkaar beïnvloeden; hoe aandacht, adem en bewustzijn bepalend zijn voor de kwaliteit van wat je vervolgens doet. Of je nu musiceert, lesgeeft, pleit, ontwerpt, schrijft of een team leidt: deze manier van aanwezig zijn maakt een voelbaar verschil.
Daarom deel ik eerst het korte fragment (de laatste twee minuten) waarin hij dit samenbrengt. Daarna kun je, als je wilt, de volledige tutorial bekijken: Violin Tutorial – 1. The Preparation (BBC, vermoedelijk jaren zeventig). De video duurt bijna twintig minuten, maar zijn toelichting en de demonstraties met de student maken het kijken meer dan de moeite waard.
Twee korte tips om mee te nemen
Voor musici
Een oefening die mij vroeger diep heeft gevormd, is spelen in het donker. Toen ik nog studeerde, zat ik soms ’s nachts in mijn kamer, in volledige duisternis, zachtjes te spelen. Ik had buren, dus ik móést wel zacht spelen. Maar juist dat zachte spelen deed niets af aan de aandacht; het verhoogde die. Zonder visuele prikkels richten de zintuigen zich volledig op geluid, op de eigen ademhaling en op de soepelheid van je spieren. Je merkt hoe muziek ontstaat vanuit het lichaam en het oor, niet vanuit het oog. Een eenvoudige manier om even te ervaren hoe het is om werkelijk van binnenuit te spelen.
Voor niet-musici
Probeer eens een dagelijkse handeling bewust te vertragen en met aandacht te doen: een kop thee inschenken, een korte wandeling maken, een minuut stilzitten voor een gesprek. Het gaat niet om het resultaat, maar om het afstemmen van je aandacht, je adem en je lichaam. In die rust ontstaat ruimte om te luisteren, te voelen en anders aanwezig te zijn.
Uitnodiging
Herken je iets uit jouw eigen beroepspraktijk? Ik ben benieuwd naar jouw voorbeelden en ervaringen. Voel je vrij om me te mailen; jouw inzichten zijn waardevolle inspiratie voor de Lessen uit het Orkest-sessie die ik in 2026 organiseer, waarin we met praktijkvoorbeelden onderzoeken hoe luisteren, structuur en eigenheid elkaar kunnen versterken.
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe blogs of van de sessie in 2026?
Stuur me gerust een mail. Ik stuur alleen een bericht wanneer er echt iets te delen is.
Afbeelding header: Flight of Starlings, 122×84, acryl op hout
https://kaysleking.com/product/flight-of-starlings/
