Ruimte maken voor wat kan ontstaan

Ruimte voor artistieke ontwikkeling ontstaat niet vanzelf. Ook een orkest ontstaat niet doordat je een groep musici bij elkaar zet en bladmuziek uitdeelt.

Er ontstaat pas iets wanneer mensen naar elkaar gaan luisteren. Wanneer ze verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen partij én voor het geheel. Wanneer er genoeg richting is om samen te bewegen en genoeg ruimte om iets nieuws te laten ontstaan.

Dat proces fascineert mij.

In mijn vorige blog schreef ik dat de creatieve impuls begint met aandacht. Met het vermogen om waar te nemen wat zich aandient, zonder er direct een oordeel of richting aan te geven.

Maar aandacht alleen is niet genoeg.

Wat je waarneemt, heeft een vorm nodig. Een omgeving waarin het kan groeien.

Structuur als ruimte

Structuur wordt vaak gezien als iets wat vrijheid begrenst. Ik ervaar haar juist als een voorwaarde voor vrijheid.

In een orkest moet duidelijk zijn welk stuk we spelen, waar we beginnen, wie een muzikale lijn draagt en wanneer iemand anders het overneemt. Zonder die afspraken ontstaat geen vrijheid, maar onduidelijkheid.

Tegelijkertijd kan een structuur zo vast worden dat niemand nog werkelijk luistert. Iedereen speelt wat er op papier staat, maar er ontstaat geen gezamenlijk verhaal.

De kunst is voor mij om een kader te maken dat richting geeft zonder alles vast te leggen.

Dat vraagt om heldere keuzes. Over repertoire, bezetting, rollen en artistieke kwaliteit. Binnen dat kader ontstaat ruimte voor initiatief, ontwikkeling en ontmoeting.

Wat samenspelen werkelijk vraagt

Samenspelen is meer dan op hetzelfde moment de juiste noten spelen.

Musici stemmen voortdurend af. Soms bewust, vaak zonder woorden. Wie neemt het voortouw? Wie ondersteunt? Wanneer moet je duidelijk aanwezig zijn en wanneer juist ruimte maken? Hoe reageer je wanneer iemand iets onverwachts doet?

Daarmee oefent een orkest ongemerkt belangrijke menselijke vermogens: luisteren, vertrouwen, timing, verantwoordelijkheid en het vermogen om je eigen bijdrage in relatie tot het geheel te begrijpen.

Een musicus moet zelfstandig kunnen spelen en tegelijkertijd ontvankelijk blijven voor wat er om hem heen gebeurt. Je kunt jezelf niet volledig terugtrekken, maar ook niet voortdurend op de voorgrond plaatsen.

Precies in die wisselwerking ontstaat samenspel.

Kwaliteit en verbinding

In gesprekken over amateurkunst wordt kwaliteit soms tegenover plezier en verbinding geplaatst. Alsof een hoge artistieke ambitie ten koste gaat van de gemeenschap.

Ik ervaar het tegenovergestelde.

Kwaliteit maakt verbinding mogelijk. Wanneer musici goed luisteren, zorgvuldig spelen en verantwoordelijkheid nemen, groeit het vertrouwen binnen de groep. Andersom maakt verbinding kwaliteit mogelijk. Wie zich onderdeel voelt van het geheel, durft meer te proberen, beter te luisteren en verder te groeien.

Daarom werk ik niet vanuit de tegenstelling tussen professioneel en amateur, of tussen ambitie en plezier. Ik zoek naar een wisselwerking waarin ervaren professionals en gevorderde amateurs elkaar versterken.

Dat betekent niet dat iedereen op ieder moment dezelfde rol heeft. De ene musicus draagt een grote solistische partij, een ander vormt het fundament waarop die solo kan klinken. Gelijkwaardigheid betekent voor mij niet dat iedereen hetzelfde doet. Het betekent dat iedere bijdrage wordt gezien in relatie tot het geheel.

Een gemeenschap heeft tijd nodig

Deze visie is in de loop van de jaren gegroeid binnen Tango Orkest NL.

Ik begon met het organiseren van plekken waar mensen samen tango konden spelen. Gaandeweg zag ik dat losse muzikale ontmoetingen iets anders bieden dan een groep die gedurende langere tijd samenwerkt.

Wanneer musici elkaar vaker ontmoeten, ontstaat een gezamenlijk geheugen. Ze herkennen elkaars timing, klank en manier van reageren. Er groeit vertrouwen en het orkest ontwikkelt een eigen muzikale taal.

Daarom kies ik steeds vaker voor vaste gemeenschappen en langer lopende trajecten. Niet om alles dicht te zetten, maar om verdieping mogelijk te maken.

Binnen die continuïteit kan ook het onverwachte ontstaan.

Wat er ontstaat als er tijd is

Tijdens de jaarlijkse orkestweek in Préau wordt voor mij zichtbaar wat er kan ontstaan wanneer een groep langere tijd samen optrekt.

Een week lang repeteren we intensief. We werken aan klank, balans en interpretatie, spelen in wisselende ensembles en ontmoeten ’s avonds de tangodansers. Tussendoor eten we samen, voeren gesprekken en is er ruimte voor rust en plezier.

Door die concentratie verandert het samenspel. Musici gaan anders naar elkaar luisteren, nemen meer verantwoordelijkheid en durven muzikaal meer te geven. De groep groeit niet alleen in kwaliteit, maar ook in vertrouwen.

Op de foto van de laatste orkestweek zie ik voor mij het resultaat daarvan.

Niet alleen een groep die samen heeft gemusiceerd, maar mensen die zichtbaar deel zijn geworden van een geheel. De energie en openheid in hun gezichten zijn ontstaan uit alles wat we die week met elkaar hebben opgebouwd.

Richting geven en blijven waarnemen

Ruimte creëren betekent voor mij niet dat alles vanzelf moet gaan. Iemand moet de richting aangeven, keuzes maken en de artistieke lijn helder houden.

Leidinggeven begint voor mij tegelijkertijd met waarnemen.

Wat gebeurt er in de groep? Waar zit energie? Wie kan meer verantwoordelijkheid dragen? Waar is extra ondersteuning nodig? Wanneer vraagt een proces om geduld en wanneer moet er een duidelijke beslissing worden genomen?

Ik ontwerp de omstandigheden, maar bepaal niet volledig wat daarin ontstaat.

Dat is ook waarom geen van mijn orkestprojecten precies hetzelfde is geworden. Iedere groep brengt andere musici, kwaliteiten en mogelijkheden samen. De structuur geeft houvast, maar krijgt pas betekenis door de mensen die erin bewegen.

Een levende vorm

Wat ik binnen een orkest zie gebeuren, herken ik ook in organisaties en andere creatieve processen.

Een idee groeit niet door het onmiddellijk volledig vast te leggen. Het groeit wanneer er aandacht voor is, wanneer verbanden zichtbaar worden en wanneer er een vorm ontstaat die stevig genoeg is om ontwikkeling te dragen.

Te weinig richting maakt een proces vrijblijvend. Te veel controle haalt de beweging eruit.

Daartussen ligt een ruimte waarin mensen verantwoordelijkheid kunnen nemen, talent zichtbaar wordt en iets kan ontstaan wat niemand vooraf volledig had kunnen bedenken.

Daar probeer ik in mijn werk steeds opnieuw vorm aan te geven.

Niet door alles open te laten.

Niet door alles te bepalen.

Maar door helder richting te geven en aandachtig te blijven voor wat zich binnen die ruimte ontwikkelt.